Ē’ lindė prej micet gjuen mķj, kanė pas thānė t’ parėt tonė ! Edhe n’ fushė t’ historisė e njajta gjā po ndollė si n’ politikė. Ndėrruene źmnin ish komunistat e rane me fjetė tė tillė e n’ agim na u njallne socialista. E desh bota frazeologjin’ e ré e ata vrik flasin e shprehen me brķma n’ kupė t’ qiellit se sa e duen demokracinė, Amerikėn, integrimin europian e mė the e tė thashė. Po vźndit e popullit pėrdit’ e mā zi po ia marrin frymėn ! 
Edhe historiant t’ njajtėn maskė paraqesin ! Shprehet drejtoresha e Institutit tė Historisė zonja Ana Lalaj nė intervistė t’ sajėn nė New York nė gusht t’ vjetit 2002 : “Nuk ka shoqėri tė hapur pa arkiva tė hapura … Nė kohėn kur vetėm shteti komunist kishte kompetencėn pėr t’ u siguruar shkollėn, punėn, shtėpinė, ashtu si tė gjithė nėpunėsit e tjerė shtetėrorė, edhe historianėt ishin tė komanduar nė veprimtarinė e tyre krijuese … dhe PPSh vendosi monopolin e saj edhe mbi historiografinė shqiptare … Teksti i parė i rishkruar i Historisė sė Popullit Shqiptar ishte ai pėr shkollat e mesme, qė doli nga botimi nė vitin 1994 …”
Kah e lexon kėt intervistė tė kėsaj zoje t’ nderueme edhe gjuja t’ reformueme, tė bāhet zźmra mal e kujton se fjalt’ e saja janė t’ sinqerta. Tash ju ftoj t’ a lexojmė anėn e mbrapshtė tė fjalve e deklaratave t’ saja. Nė tekstin e Historisė t’ botuem nė vjetin 1994, (tekst i rishikuem me frymėn e re tė s’ vėrtetės simbas asaj drejtoreshe), nė faqet 217-218 autori Dilaver Sadikaj e paraqet Kryengritjen e Malsisė Madhe si nji lėvizje antikomuniste, por pėr pa i xānė n’ goje udhėheqsat e kėsaj lėvizje. Kurse nė botimin e vjetit 1999, po autori Dilaver Sadikaj, (tashmā i dekun), pra i njajti autor i tekstit pėr kėt pjesė e pėr mā tepėr tue kźnė vetė zoja Ana Lalaj, drejtoresha e Institutit tė Historisė kryeredaktore, dalin me studim mā t’ thelluem e nė faqen 285 shkruejnė pėr Kryengritjen e Malsisė Madhe : …lėvizje qė u zhvillua nė forma tė dhunshme kundėrligjore e kundėrkushtetuese dhe mā vonė vazhdojnė u dėnuan shumė persona si bashkėpunėtorė tė fashizmit dhe kriminelė lufte. Edhe kėtu nuk pėrmźnden źmna udhėheqsash. Edhe nė vjetin 2000 po me kėt kāndshiqim trajtohet kjo e quejtun lėvizje antikomuniste. 
Shtroj tash pvetjen e natyrshme : A ka se si shprehjet e bukra tė kėsaj shkenctareje t’ reformueme, (simbas sajė), tė krahasueme me veprat n’ fakt qi ajo kryen, tė mos bāhen pėr mue si edhe pėr ju tė gjith pézmi jonė se si po shkruhet historia ? 

Zoja Lalaj pranon tė pohohet se lėvizja u zhvillua nė forma tė dhunshme kundėrligjore e kundėrkushtetuese. 

Marr pėrvūjtsisht lźje e ta pves shkenctaren tonė t’ nderueme :

 A din ajo me m’ diftue nji shźmbull kryengritjeje revolucionare n’ botė, e cilla t’ jenė zhvillue pa dhunė e konform ligjeve si edhe kushtetutave ? 

Gjithashtu ajo zoja pohon se u dėnuan shumė persona si bashkėpunėtorė tė fashizmit dhe kriminelė lufte. S’ parit, kjo frazeologji e pėrdorun m’ ēon me kujtesė 57 vjete t’ shkueme e mė duket se shprehen Zoi Themeli apo Naun Bezhani me shokė e pezmi nuk ka se si mos me m’ a kapėrthye zźmrėn e me m’ a dridhė mishin ! 
Po marr tash si shźmbull mā tipikun prej fashistave, t’ dėnuemin mā rāndė e t’ vjerrun n’ konop, Llesh Marashin. 
Ē’ prej ditės qi shkeli kāmba e ushtarit fashist nė Shqypni, Llesh Marashi duel n’ mal kundra fashizmit. Strehė pat konaqet e Luket Marash Grishajt me shokė. Mbas kapitullimit tė Italisė fashiste, kund kah mueji mars a prill i vjetės 1944, t’ dėrguem tė Frontit Nacional Ēlirimtar Riza Dani si edhe profesor Mark Prela, organizuen nji takim me Llesh Marashin nė Barbullush te mullini i Dan Hasanit, (vllau i Riza Danit). T’ dėrguemt e Frontit e ftuene Llesh Marashin si antifashist me u bashkue me Lėvizjen. Lleshi ua priti shkurt e u tha … kjo āsht punė qi s’ bāhet more burra. Po ju a nuk i keni sytė n’ ballė e s’ e shifni se si komunistat janė tue luejtė teatėr me ju ? Nuk e shifni ju se ata udhėhiqen prej serbve ? Mlidheni mźnden e kthejuni n’ rrugė t’ komtarisė se internacionalistat juve kanė me ua pré krenat ! Ju asgjā s’ ju lidhė me ta. Rizaja i kish thānė … mirė qi ti e luftove fashizmin, po prej gjermanve ē’ pret ? Pse s’i lufton ? E Lleshi ish gjegjė … ushtria gjermane āsht kalimtare e ne s’ na hinė gjźm n’ kāmbė prej saj. Po sllavin kjo ushtri po e lufton e na prej saj kem se shka me pėrfitue … Kėt bisedė m’ a ka pasė diftue vjete mā vonė, mbas pushkatimit Rizasė, e shoqja e Riza Danit (tezja źme) e cila i nepte tė drejtė gjykimit tė situatės prej Llesh Marashit. Pra e ftoj profesoreshėn e nderueme Ana Lalaj t’ i studjojnė dosjet e arkivave jo me slogane po nė fakt e me thellim e tė mos xjerrin pėrfundime shabllone prej atyne qi pėrdorshin Zoj Themelėt me shokė !
Sa i takon pohimit nė tekst t’ zojės Lalaj se ata qi morrne pjesė n’ Kryengritje tė Malsisė ishin kriminelė lufte, marr prep lźje t’ sajėn me i a skjarue pak idetė kėsaj shkenctareje e m’ e ulė prej rźshė e n’ realitet. Pėrgjatė ksaj kumtese kam pėrmźndė se si Prźnk Cali e gjithashtu edhe Llesh Marashi, asnji ushtar tė forcave tė ndjekjes t’ kapun gjallė ose tė vetdorzuem nuk e ēartne. Veē i ē’ armatosne e i lāne tė lirė m’ u largue. E kto pohime janė tė tāna n’ dokumenta arkivi shtetnuer tė pohueme prej njerzve n’ hetuesķna. Mjafton veē me pasė vullnet t’ mirė, m’ i studjue kto dokumenta e m’ i gjykue gjānat drejtė. 
Kriminel e quejnė edhe trimin Mark Gjomarkajn. Po kur duel prej Malsisė Madhe me forcat e tija nepėr Dukagjin, Nikaj Merturė, Qafė Kolshi e shkon nė Has, cilido prej forcash t’ ndjekjes qi dorzohej aj ia merrte armėt edhe e lźnte t’ lirė. Me 11 dhetuer 1944, nė Tregtan t’ Hasit, bijnė n’ pėrpjekje me forcat partizane me komisar Ismail Pogėn, i thejnė e mjedis t’ xānunve rob ishte edhe komisari partizan. Mark Gjomarkaj jo qi nuk e pushkatoi, po si atij edhe partizanve tjerė u spjegoi se ata i kishin mashtrue e n’ fakt luftojshin pėr pansllavizėm, kurse forcat e Kapidanit tė Mirditės luftojshin pėr shqyptarizėm edhe i lėshoi. 
E pėr m’ e mbyllė edhe me kėt pikė me shkenctaren tonė zojėn Lalaj, nuk kam se si m’ e kalue n’ heshtje edhe nji fakt t’ fundit.Le tė kontrollojnė zoja e nderueme n’ dokumenta Arkivi tė Rźndit e ka m’ e gjetė nji telegram tepėr urgjent qi i ka drejtue Mehmet Shehu me datėn 9 fruer 1945 Komandantit tė Pėrgjithshėm, Gjeneral Kolonel Enver Hoxhės, ku i propozon qi prej atyne qi sulmuene Koplikun tė pushkatohen si fillim 12 vetė e mandej mund t’ u pushkatojshin edhe 20 kryengritės tė tjerė. Mbrźnda ditės E.Hoxha ia kthen pėrgjegjen :
Gjegje radiogramit Nr.Extra datė 9 fruer 1945
Aprovohen ndėshkimet me vdekje tė 12 vetėve dhe ndėshkimi i tė tjerėve me dėnime tė ndryshėme propozue me tė sipėrmin. Na njoftoni datėn e ekzekutimit.
Enver Hoxha
Firma

Tre rreshta t’ akullt e pėrbājnė kėt radiogram, po 12 jetė morrne ata rreshta ! Secilli rresht nė t’ thźllė vaj e kob futi katėr familje ! Kishem me dashtė m’ e pvetė shkenctaren tonė historiane se kta dėnime edhe aprovime dėnimesh nė ē’ farė formash ligjore edhe kushtetuese kishin m’ u katalogue simbas saj ? 
I mźndėshmi edhe i dijtuni Patėr Gjon Shllaku pat thānė : 
Nji komb qi lindet ka nevojė pėr fatosa qi t’ desin, por fatosat qi desin nuk kanė se shka bājnė nė nji komb qi i pėrbuz’e i harron ! N’ shtete tjera njerzt’ e idealit ne u mbytshin pėr s’ gjalli nderohen pėr s’ dekuni, ndėr ne ata mbyten dy herė – edhe harrohen ! 
E un, skājshmėnisht i dispruem se si Instituti i Historisė e ka trajtue e interpretue ndėr tekste shkollore Kryengritjen e Malsisė Madhe e doemosdo edhe tė gjitha zhvillimet e shekullit t’ kaluem t’ vźndit tonė, i bāj thirrje drejtoreshės atij Instituti zojės Ana Lalaj tue i kujtue asaj se si sejcillin qi e ka prūe n’ jetė, Zoti i ka caktue nji detyrė. T’ a kryejnė ajo detyrėn qi ka me dije e ndershmėnķ. N’ mos dijtė ajo si m’ e krye kėsisoji, tė napin dorėhjekjen. Po kurrsesi mos tė vazhdojnė ajo e t’ i bājnė hyzmet postit, pamvarsisht se brźzave tė tānė njerzish tė ndershėm kėsisoji u cakton fatin pėr t’ cillin flet Patėr Gjon Shllaku, kurse t’ padźjve ajo krijon mundėsi t’ u nepen tituj Nderi i Kombit ! 

Mė tej